جائزو ۽ پسمنظر

اھا حقيقت آھي تہ، شاھ لطيف جي حياتيءَ ۾ ئي وٽس عقيدتمندن جا ميڙا متل ھوندا ھئا، جن ۾ شاھ لطيف جي وصال کان پوءِ ويتر واڌارو ايندو رهيو، جنھن ڪري اڄ ’ڀِٽَ‘ شاھ لطيف جي ’درگاھ‘ جي نالي سان، ھڪ اعليٰ مقام ۽ روحانيت جو مرڪز بڻيل آھي، جنھن جو شمار مقدس درگاھن ۾ ٿئي ٿو. ھن ’درگاھ‘ سان ڪي رسمون، رواج ۽ طور طريقا لاڳاپيل آھن، جن مان ڪي شاھ لطيف پنھنجي حياتيءَ ۾، ’ڀِٽَ‘ وسائڻ وقت رائج ڪيا ھئا، جن جي فقير اڄ تائين پيروي ڪندا اچن، ۽ ڪي رسمون، رواج ۽ طور طريقا، جيڪي شاھ لطيف جي وصال کان پوءِ، سندس فقيرن اختيار ڪيا، سي بہ ھلندڙ آھن. شاھ لطيف جي وصال کي پوڻا ٽي سؤ سال گذرڻ کان پوءِ بہ سندس اعتقادي فقير ۽ عقيدت مند، نھايت ادب، احترام ۽ محبت سان، انهن طور طريقن جي پاسداري ڪندا پيا اچن. ھيٺ انهن رسمن، رواجن ۽ طور طريقن جو احوال ڏجي ٿو:

سماع

’سماع‘ لفظ جي لغوي معنيٰ آھي ’ٻڌڻ‘، يعني ’راڳ ٻڌڻ‘، جنھن ۾ ڌڻي سڳوري جي ياد ۾ ذڪر ڪيو ويندو آھي. ’سماع‘ لاءِ مشھور مقولو آھي تہ ’سماع‘، معراج الاولياءَ يعني ولين جو معراج آھي. ’سماع‘ بابت شاھ ڪريم جي رسالي ’بيان العارفين و تنبيھ الغافلين‘ ۾ لکيل آھي تہ: ’سماع‘ جا ٻہ وڏا طريقا آھن: (1) قادري طريقو (2) اويسي طريقو. شاھ لطيف جي تڙڏاڏي شاھ ڪريم، ’سماع‘ لاءِ ’قادري طريقو‘ اختيار ڪيو، جنھن ۾ نچي ڪُڏي ذڪر ڪيو ويندو آھي، جڏهن تہ شاھ لطيف ’اويسي طريقو‘ اختيار ڪيو ھو، جنھن ۾ ويھي، ڌڻي سڳوري جو ذڪر ڪيو ويندو آھي.

تاريخي حوالن موجب، شاھ لطيف جڏهن ڀِٽَ وسائي تہ اتي ميين شاھ ڪريم جي درگاھ تي ٿيندڙ سماع ۽ ذڪر واري سلسلي کي ئي قائم ڪيو، جيڪو اڄ تائين ھلندو ٿو اچي. جيئن تہ شاھ لطيف موسيقيءَ ۽ راڳ جو ڄاڻو ھو، سو پنھنجي ڪلام کي مختلف راڳن ۾ ترتيب ڏيئي، فقيرن کي ڳائڻ لاءِ باقاعدي تعليم ۽ تربيت ڏنائين.

شروعات ۾ ڀٽ تي سماع ۾ ميين شاھ ڪريم جا بيت پڙهبا ھئا؛ پوءِ اڳتي ھلي شاھ لطيف جا بيت پڙهڻ شروع ٿيا. موجوده وقت سماع ۾ سُر بلاول، سُر سريراڳ، سُر سامونڊي، سُر سورٺ، سُر مومل راڻي ۽ سُر حسينيءَ جا بيت پڙهيا ويندا آھن؛ عرس جي ڏينھن مخصوص سُرن جو ورجاءُ به ٿيندو آھي: 14 صفر تي سُر بلاول، سُر مومل راڻي، سُر حسيني؛ ۽ 16 صفر تي سُر پورب، سُر ڪاموڏ، سُر ڪارايل، سُر حسيني. عيدن تي نماز کان پوءِ عام طرح سُر بلاول، مومل راڻي ۽ حسيني پڙهبا آھن.

سماع ساڳي جاءِ تي ٿيندو آھي، جيڪا شاھ لطيف جي دؤر ۾ مقرر ٿي. فقير مچ (باهه) ٻاريندا آھن ۽ ان جي چوڌاري حلقو ٺهي ذڪر ٿيندو آھي. ذڪر ڪندڙن کي ذاڪري فقير سڏبو آھي ۽ جتان هو نڪرندا آھن، اُها ”ذاڪري فقيرن جي اوطاق“ سڏبي آھي. چنڊ جي ھر آچر (سومر جي رات ڏهين وڳي ڌاري) اها رسم ادا ٿيندي آھي: ذاڪرين جا ڦيرا، پوءِ تمراڻي فقير وڏي اوطاق مان اچي گڏ ٿيندا، مچ جي اولهه ۾ ”لکي در“ ڏانھن منھن ڪري ذڪر ۽ آخر ۾ دعا—جا تَمر فقير جو سجادہ نشين گهرندو آھي.

ان سموري عمل دوران سجادہ نشين، عَلم ڀرسان ٺھيل ٿلهي نما ”آسڻ“ تي ويٺو سماع ٻڌندو آھي. دعا کان پوءِ هو مچ وٽان ٿيندو، چانديءَ واري مُک دروازي اڳيان، پوءِ شاھ حبيب جي روضي تي ۽ پوءِ ڏکڻ واري قبرستان تي دعائون ڪري، ڪُنجي بردار فقير کان ”ورڇ“ وٺي تمراڻين سان ملي حويلي ڏانھن موٽي ويندو. سماع واري رات روضي جو در سوير قائم (بند) ڪيو ويندو آھي، تنهن ڪري اندر راڳ نه ٿيندو—ان رات راڳ تمراڻي فقير ڳائين ٿا. اها روايت اڄ به جيئن جي تيئن قائم آهي.

شاھ جو راڳ

شاھ لطيف کي موسيقي ۽ راڳ سان ڏاڍو لڳاءُ ھو. ڀٽ تي سماع جي روايت سان گڏ ”شاھ جو راڳ“ به مستحڪم ٿيو. پاڻ مقامي ڌُنن ۽ راڳڻين ۾ ڪلام لاءِ راڳ مرتب ڪيا ۽ فقيرن کي باقاعده تربيت ڏني. لطيفي فقير راڳ کي لطيف سرڪار جي روحانيت سان وابسته سمجھن ٿا.

شاھ جي حياتيءَ ۾ تمرفقير سربراھ هوندو ھو؛ اڄ به انهن جا پونئير ”تمراڻي فقير“ طور درگاھ تي راڳ ڳائين ٿا. اڳ هر مهيني جي پھرين رات، هر جمعي رات ۽ هر سومر رات لاءِ راڳ مخصوص ھو؛ هاڻي هر رات سومهڻي (عشاء) کان فجر تائين محفل ٿئي ٿي. جمعي جي رات ”جُمڙيا فقير“—راڳ جا ماهر—ڳائين ٿا. فقير ڪارا ويس، دنبورا کڻي، بنا معاوضي بيت وکيرين ٿا.

ڌمال يا نوبت

مير عبدالحسين سانگيءَ موجب، جيسلمير جي راجا ڀيم سنگهه درگاھ لاءِ نغارن جون ٻه جوڙيون ڏنيون؛ انهن کي وڄائڻ لاءِ ”گرنار“ وارن مڱڻهارن جا ٻه گهر هتي لڏي آيا—تن کي ”گرناري فقير“ سڏيو ويو. ويجھي دور ۾ عثمان فقير، ٽؤنر فقير، جمن فقير ۽ فيضو فقير ڌمال جا ماھر ٿيا؛ هاڻي سندن اولاد اها روايت نڀائي ٿو.

روزانو سانجهي نماز کان اڳ نوبت خاني واري جاءِ تي ڌمال وڄندي. عيدن تي فجر کان سج اڀرڻ تائين به ڌمال ٿيندي. عيد جو چنڊ نظر اچڻ تي به ڌمال وسيلي اطلاع ڏنو ويندو ۽ سجادہ نشين لکي در اڳيان عيد نماز لاءِ نڪري ته آمد جي آگاهي به ڌمال سان ٿئي. عيد نماز واگهرجيءَ جي عالم پڙهائين ٿا (موجوده نالا وقت سان بدلجي سگهن ٿا). نماز کان پوءِ ڌمال تي ڳوٺاڻا خوشي سان جهمريون هڻن ٿا. كذلك جمعي جي رات عشاء کان اڳ ۽ فجر کان پوءِ صبح تائين به ڌمال ٿئي ٿي.

حلقو

شاھ لطيف پنهنجي حياتيءَ ۾ ”حلقو“ ٺاهي ذڪر شروع ڪرايو—اڄ به اهو سلسلو جاري آهي. سانجهي نماز کان پوءِ موجوده جاءِ تي اويسي طريقي سان الله جو ذڪر ٿيندو، ۽ شاھ لطيف احتراماً پاسي واري ڪرڙ جي وڻ هيٺ ٻڌندو ھو. ساڳي جاءِ تي جديد دور ۾ ننڍو ڪرڙ پوکيو ويو، جيڪو هاڻي وڏو ٿي ويو آهي.

گول دائري ۾ بيهڻ سبب ڪجهھن جي پٺ مزار ڏانهن ٿي پوندي هئي، تنهن ڪري قطارن ۾ اولهندي طرف مزار ڏانهن منهن ڪري ذڪر ڪرڻ جو رواج ٿيو—اڄ به ساڳيو آهي. ذڪر کان پوءِ تبرڪ ورهايو ويندو آهي. اڳواڻي ڪنجي بردار يا ڪو جهونو فقير ڪندو آهي.

سجادہ نشين جو حال ڌاڳا پھرڻ (عرس)

شاھ لطيف جي وصال کان پوءِ هر سال 14–16 صفر تي ٽن ڏينهن جو عرس ملهائبو آهي. ٽئين ڏينهن (16 صفر) صبح، سجادہ نشين حويليءَ تان شاھ لطيف جا ڌاڳا (ويس) پھري، مريدن، ساداتن ۽ عقيدتمندن سان جلوس جي صورت ۾ لکي در اڳيان اچي ويهي ٿو. ذڪر ۽ اجتماعي دعا کان پوءِ تبرڪ طور مٺو شربت ورهايو وڃي ٿو. پوءِ فقير مچ واري جاءِ چؤطرف سماع ڪندي ذڪر ڪن ٿا، ۽ ڌمال وڄندي آهي—اھڙيءَ ريت ميلي جي پڄاڻي ٿئي ٿي.

لکي در اڳيان ٻُھاري ڏيڻ جي رسم

هي رسم هر جمعي ٽِپھريءَ کان سانجهي وچ ۾ ادا ٿيندي آهي: سجادہ نشين درگاھ جي ٻاھرين اڱڻ (لکي در جي آڳر) ۾ پاڻ ٻُھاري ڏيندو؛ درگاھ جا فقير ساڻس گڏ هوندا. ٻُھاري کان پوءِ اجتماعي دعا، پوءِ سجادہ نشين حويلي ڏانهن واپس. اها رسم اڳوڻي سجادہ نشين سيد نثار حسين شاھ ’لطيفي‘ شروع ڪئي؛ موجوده سجادہ نشين سيد وقار حسين شاھ به جاري رکيو آهي.